НИЙСЛЭЛИЙН НИЙГМИЙН ХАЛАМЖ, ҮЙЛЧИЛГЭЭНИЙ ГАЗРЫН ТҮҮХЧИЛСЭН ЛАВЛАХ

Үзсэн : 639

Зураг

Нэг. Байгууллага үүсэх болсон түүхэн нөхцөл байдал

 

Нийгмийн хамгаалал халамжийн тогтолцоо

үүссэн түүхээс товчхон

 Дэлхийн аль ч оронд хүн амын амьдралын сайн сайхан байдлыг хангах асуудал нэн тэргүүний зорилт байдаг бөгөөд төрөөс авч хэрэгжүүлж байгаа нийгмийн бодлогоор дамжин энэхүү зорилт нь хэрэгждэг байна.  Нийгмийн бодлогын салшгүй нэг хэсэг нь байгалийн гамшиг, ажилгүйдэл зэргээс шалтгаалан хүн амын орлогын түвшин буурч ядууралд өртөхөөс сэргийлэх үйл ажиллагааг нийгмийн хамгаалал гэж ойлгодог. 

Монгол Улсын нийгмийн хамгааллын хөгжлийн түүх

Монгол Улсын нийгэм хангамж нь өнө эртний уламжлал түүхтэй билээ. Монголын төр засаг байгалийн элдэв гамшиг сүйрэл, дайн дажин зэрэг нийгмийн тухайн үеийн нөхцөл байдлаас шалтгаалсан ядуурал хоосролыг арилгахад чиглэгдсэн төрөл бүрийн арга хэмжээ авч хэрэгжүүлж байсан түүхтэй.

Бидэнд олдож байгаа материалаас Монгол Улсын нийгмийн хамгааллын хөгжлийн түүхийг дараах үе шатуудаар ангилан авч үзэж болно. Үүнд:

Нэг. 1921 оны ардын хувьсгалаас өмнөх үе

Монголын эртний улсууд байгалийн гамшиг, дайн дажины улмаас үүссэн хоосрол, ядуурлыг арилгах, настан буурлууд, өнчин хүүхэд, хөгжлийн бэрхшээлтэй болсон иргэдийг асран тэтгэж байсан бөгөөд Монгол Улсын тулгар төр анх байгуулагдах үеэс /1206 он/ энэ асуудал төрийн бодлогын хэмжээнд чухал асуудал болон тавигдаж байжээ. Чингис /1162-1227 он/ хаант Монгол Улсын үед “Үгээгүй ядуусыг асран тэтгэх” тусгай зориулалтын сан байгуулжээ. Энэ тухай “Монголын нууц товчоо”-нд олон сонирхолтой баримтууд байдаг.

Тухайлбал: 217 дугаар зүйлд: “Хуйлдар анд алалдан байлдах цагт урьдаж ам нээж, байлдсан гавьяа бий тул түүний хөвгүүд, ач нарт, өнчдөд олгох өршөөл тусламжийг хүртээсүгэй” хэмээн, 218 дугаар зүйлд: “Нарийн Тоорилын эцэг Цагаан гуа чин зоригийг барьж байдлсаар Даланбалжуудын байлдаанд Жамухад алагджээ. Одоо эцгийн гавьяа хүртэж, өнчдийн тусламжаас авч бай” хэмээн Чингис хаан зарлиг болгосон тухай бичжээ.

Мөн Чингис хаан 1218 оны улаан хулгана жилийн цагаан сарын шинийн нэгний өдөр гаргасан зарлигтаа: “Миний эх /Өлүн/-ийн нас сүүдэр далан долоо хүрч өндөр болсон учир их хүү /Чингис  хаанаас/-гээс шар алт мянган лан, цагаан мөнгө түмэн лан, зодон арван түмэн хэсгийг гаргаж, миний харьяат 892 хот,балгадын сан хөмрөгийг нээж, миний харьяат 60 наснаас дээшихэд 3 хувь, 90 наснаас дээшихэд 4 хувь, 100 наснаас дээшихэд 5 хувь, 110 наснаас дээшихийг надад бараалхуул өвөрмөц шагнана. 120 наснаас дээшихийг олмогц урьд улсын “Кувв луу” цол өргөж, таяг тулуулан надад бараалхуул өөр өргөмжлөл бий. Хэрэв түүнээс дээш давсан аваас сүйх тэргэнд суулгаж дамнан ирүүлж бараалхуул ангид ялгал буй. Энэхүү нэгэн хувьд нэг лан мөнгө, нэгэн бөс, арван суулга амуу будааг хэмжээ болго. Наян нас гарсан настанд шар алт нэг цэнг нэмж өг. Үүний дотор хэрэв ховдог ард нас өгсөж хишгийг мэхлэгчид ану болзошгүй эрх биш түүний төрөл төрөгсөд, ураг садан, айл, аймаг, зэргэлдээ айлаас хянан байцааж тодорхойл. Ийм атал бас мэхлэгчид гарвал байцаан гаргаж хүнд ял унага” гэжээ. /Инжинашийн “Хөх судар”-т /1553-1554 тал/

Өгөөдэй /1187-1241/ хаант Монгол Улсын үед өнчин ядууст туслах, тэднээс алба татвар авахгүй байхыг зарлиг болгож, “Үгээгүй ядууст тусламж үзүүлэх сан” байгуулсан тухай “Монголын нууц товчоо”-ны 280 дугаар зүйлд бичжээ.    “Зүг зүгийн мянгат бүрийн зуун хониноос нэгжээд /нэг/ зусаг хонь гаргаж үгээгүй ядуу хүмүүст тусламж болгон өгч байх тухай” зарлиг гарган хэрэгжүүлж байжээ. Энэ нь үймээн самуун, дайн дажинд автсаны улмаас бий болсон өнчрөл хоосролд өртсөн ядууст тусламж үзүүлэх сан байгуулж басны баталгаа юм.

Энэхүү бодлого Монгол Улсын дараа дараагийн хаадын үедч уламжлагдан ирсэн түүхтэй байна. 1911 оны үндэсний хувьсгалын үр дүнд тогтсон шинэ Монгол улс их, бага хаадын бодлогын залгамж чанарыг хадгалан нийгмийн хамгааллын асуудлыг төрийн бодлогын хэмжээнд хэрэгжүүлж иржээ.

Богд Жавзундамба хутагт Монгол Улсын хаанаар өргөмжлөгдөөд 1912 оны 01 дүгээр сарын 21-нд буулгасан зарлигтаа: “70 наснаас дээш 80 нас хүртэлх хөгшдөд мөнгө гурван лан, 80 наснаас 90 нас хүртэлх хөгшдөд зургаан лан, ерэн наснаас дээш зуун нас хүрэгсдэд есөн лан, нэгэн зуун насанд хүрснийг мэдүүлэн ирүүлээд жич өршөөн шагнахыг үзүүлтүгэй” гэжээ. /Монголын ард түмний 1911 оны үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө  тэмцэл. Баримт бичгийн эмхтгэл. 1900-1914 он. 126 дугаар тал/

Хоёр. 1921 оноос хойших үе

Ардын хувьсгалаар тогтсон ардын төр засгийн үед эртний уламжлалыг залгамжлуулан нийгэм хангамжийн мөнгөн олговор, эд материалын биет тусламж, соёл, ахуйн үйлчилгээний тодорхой хэлбэрээр нийтийн хүртээл болгон хөгжүүлсэн билээ. Эдгээрийн дотроос уламжлал, хөгжлийн дагуу бий болсон томоохон тогтолцооны нэг нь нийгэм хангамжийн тогтолцоо байлаа. 1921 оноос өмнө нийгмийн хамгаалал, халамж гэсэн нэр томъёо байхгүй ахмад настан, өнчин ядуусыг асран тэтгэх утгаар төрөл бүрийн арга хэмжээг авч хэрэгжүүлж байсныг нийгэм хангамж хэмээн нэрлэсэн байна. Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн 1925 оны 08 дугаар сарын 16-ны өдрийн 28 дугаар хуралдаанаар “Монгол Улсын харьяат иргэдийг цэргийн албанд дайчлах ба цэргийн албанд дайчлагчдын дотроос ядуу гэр бүлд улсаас тэтгэвэр олгох тухай дүрэм” баталсан байна.

Ийнхүү гэр оронгүй, ганц бие хөгшид, өнчин хүүхэд, өвчтэй иргэд, мал хөрөнгө үгүй ядуу иргэдэд олгож байсан тусламж нь тухайн үедээ тэтгэвэр гэж нэрлэгдэж байсан боловч нийгэм хамт олны дэмжлэг тусламж зайлшгүй шаардлагатай иргэдийн амьжиргаанд дэмжлэг үзүүлэх зорилгоор олгож байсан нэг удаагийн тусламж олгох нь нийгмийн халамжийн үйлчилгээний эхлэл болжээ.

1930 онд батлан гаргасан “Хөдөлмөрийн хууль”-ийн “Аливаа хүчин үнэлэгчдэд өвчний зэрэг зовлон тохиолдоход арчлан хамгаалахын учир тусламжийн тухай” бүлэгт ажилчин албан хаагчдын нийгэм хангамжийн асуудлыг шинэчлэн заасан байна. Улсын бага хурлын тэргүүлэгчдийн 1943 оны 10 сарын 13-ны өдрийн тогтоолоор “Улсаас олон хүүхэдтэй этэгтэйчүүдэд тэтгэвэр олгох журам”-ыг батлан түүнийг хэрэгжүүлэх зааврыг Сайд нарын зөвлөлийн 1944 оны 01 сарын 01-ны өдрийн 5 дугаар тогтоолоор баталжээ.

“Хөдөлмөрчдөд улсаас олгох тэтгэврийг төрийн захиргааны байгууллагад төвлөрүүлэх тухай” Сайд нарын зөвлөлийн 1970 оны 07 сарын 17-ны өдрийн 216 дугаар тогтоолоор өндөр настан, тарих дутуу болгосод, тэжээгчээ алдагсдад улсаас олгох тэтгэвэр тогтоох асуудлыг Монголын үйлдвэрчний эвлэл /МҮЭ/, Батлан хамгаалах яамны харъяа байгууллага хариуцаж байсныг өөрчилж, 1970 оны 10 дугаар сарын 01-ны өдрөөс эхлэн Сангийн яаманд төвлөрүүлж аймаг, хот, районы гүйцэтгэх захиргаанд эрхлүүлэх болж, хөрөнгийн эх үүсвэрийг улсын төсвөөс гаргаж, удирдлагыг Сангийн яаманд хариуцуулсанаар уг асуудал төрийн захиргааны төв байгууллагад төвлөрсөн байна.

Энэ тогтоолоор нийгмийн хангамжийн ажлыг эрхлэн гүйцэтгэх “Нийгэм хангалтын хэлтэс” –ийг /5 хорон тоотойгоор/ Сангийн яамны бүтцэд байгуулсан нь нийгэм хангамжийн алба бие даан хөгжих суурь тавигдсан байна. “Улсын нийгэм хангамжийн ажлыг төвлөрүүлэн зохион байгуулах тухай” Сайд нарын зөвлөлийн 1974 оны 04 дүгээр сарын 05-ны өдрийн 124 дүгээр тогтоолоор:

  1. Нийгэм хангамжийн ажлыг улсын хэмжээнд удирдан зохион байгуулах үүрэг бүхий ажлыг “Улсын нийгэм хангамжийн газар”-ыг Монгол улсын Сайд нарын зөвлөлийн Хөдөлмөр, цалин хөлсний улсын хорооны харъяанд байгуулсан.
  2. Аймаг, хотын гүйцэтгэх захиргааны “Хөдөлмөрийн товчоо”-г “Хөдөлмөр нийгэм хангамжийн хэлтэс” болгон өргөтгөсөн.
  3. “Улсын нийгэм хангамжийн газар” байгуулагдсантай холбогдуулж Сангийн яамны “Нийгэм хангамжийн хэлтэс”-ийг татан буулгаж, Эрүүлийг Хамгаалах яамны харьяа “Улсын асрамжийн газар”, “Протезийн үйлдвэр”, Нийтийн аж ахуй үйлчилгээний яамны харьяа “Хараагүй хүмүүсийн хөдөлмөр-сургалтын үйлдвэрийг тус газарт харьяалуулсан.

“Нийгэм хангамжийн ажлын зохион байгуулалтыг сайжруулах талаар авах зарим арга хэмжээний тухай” Сайд нарын зөвлөлийн 1979 оны 05 дугаар сарын 156 дугаар тогтоолоор Хөдөлмөр, нийгэм хангамжийн улсын хорооны харьяа Улсын нийгэм хангамжийн газрыг, мөн хорооны харьяа Улсын нийгэм хангамжийн ерөнхий газар болгон өргөтгөж, Тэтгэвэр, тэтгэмжийн хэлтэс, Төлөвлөгөө, санхүүгийн хэлтэс, Эмнэлэг, хөдөлмөрийн магадлалын хэлтэс, Асрамж үйлчилгээний тасагтай байхаар бүтцийг нь баталжээ. Хөдөлмөр, нийгэм хангамжийн улсын хороо 1987 онд татан буугдахад Улсын нийгэм хангамжийн ерөнхий газар нь Улсын нийгэм хангамжийн газар болон зохион байгуудагдаж Сангийн яам, Эрүүл мэндийн яамдын бүтцэд 1990 оныг дуустал ажиллаж байжээ.

“Улсын нийгэм хангамжийн удирдлага, зохион байгуулалтын талаар авах зарим арга хэмжээний тухай” Монгол Улсын Засгийн Газрын 1990 оны 12 дугаар сарын 28-ны өдрийн 220 дугаар тогтоолоор Хөдөлмөрийн яамны харьяанд Улсын нийгэм хангамжийн газрыг байгуулжээ.

Гурав. 1990 оноос хойших үе

          Энэ үед иргэдийн нийгмийн хамгааллыг сайжруулж нийгмийн даатгал, нийгмийн халамжийн тогтолцоонд шилжиж, улмаар нийгмийн халамжийн тогтолцоо, үйлчилгээнд шинэчлэлийг эхлүүлсэн үе байлаа.

         Монгол Улс 1990-ээд оны үеэс эхлэн улс төрийг ардчилах, зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоонд шилжих замыг сонгон авсан нь нийгэм хангамжийн хөгжилд шинэ сонголт хийх гадаад дотоод нөхцөл бүрдсэн байна.

1990 оны 12 дугаар сард “Тэтгэврийн хууль”-ийг Монгол Улсын Бага Хурлаас шинэчлэн баталсан. Энэ нэмэлт өөрчлөлтөөр тэтгэвэр нь хөдөлмөрлөсний /нийгмийн даатгалын/, нийгмийн халамжийн гэсэн хоёр төрөлтэй байхаар хуульчилсан байна. Мөн “Тэтгэврийн сан”-г бий болгож, нийгмийн даатгалын сангийн эх үүсвэр нь аж ахуйн нэгж, байгууллагын эзэд, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчдийн төлсөн нийгмийн даатгалын шимтгэл, улсын төсвийн хөрөнгөөр, халамжийн сангийн эх үүсвэр нь улсын төсвийн хөрөнгөөр бүрдэх болсон.

Монгол улс зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд шилжих стратегийн зорилтыг хэрэгжүүлэх явцад нийгэм, эдийн засгийн хүрээнд хийсэн томоохон шинэчлэлийн нэг нь зах зээлийн харилцааны жишигт нийцсэн нийгмийн даатгал, нийгмийн халамжийн тогтолцоог шинээр бий болгосон явдал юм.

Улс орны эдийн засаг зах зээлийн харилцаанд эргэлт буцалтгүй шилжиж, өмчийн болон хэвшил бий болж, иргэдийн нийгмийн хамгааллын төлөө зөвхөн төр төдийгүй аж ахуйн нэгж байгууллага, эзэд, даатгуулагчид, иргэд өөрсдөө хариуцлага хүлээх болсон нөхцөлд хуучин төлөвлөгөөт эдийн засгийн үеийн нийгэм хангамжийн тогтолцоог хөрөнгийн эх үүсвэрийн бүрдэлт, эрх зүйн зохицуулалт, зохион байгуулалтын хэлбэр, арга механизмын хувьд үндсээр нь өөрчлөх зүй тогтолыг иш үндэс болгон Нийгмийн даатгалын тухай хуулиудыг 1995 оноос, Нийгмийн халамжийн тухай хуулиудыг 1996 оноос улс орон даяар хэрэгжүүлж эхэлсэн юм.

1997 онд Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын яамны харьяа Улсын нийгмийн халамжийн үйлчилгээний газар байгуулсан. Тус газрын харьяа аймаг, дүүрэгт Нийгмийн халамжийн үйлчилгээний төвүүдийг байгуулан нийгмийн халамжийн үйлчилгээний байгууллагын тогтолцоо бий болж улсын хэмжээнд нийгмийн халамжийн  арга хэмжээг эрхлэн явуулах болсон байна.

Хүн амын зохистой өсөлтийг  дэмжих, хүний амьдралын утга учир, амьдрахуйн чанарыг сайжруулах тогтолцоог бүрдүүлэх, гэр бүл бат бэх байх, үр хүүхэд эрүүл, аюулгүйн орчинд өсч хүмүүжих, уламжлалт ёс заншлаа хүндлэх, хүний эрхэд суурилсан гэр бүл төвтэй цогц бодлогыг хэрэгжүүлэх асуудал нь Монгол улсын Мянганы хөгжлийн зорилтын хүрээнд үндэсний хөгжлийн асуудлаархи ирэх 14 жилийн бодлогын гол цөм болж байна.

Хоёр. Байгууллагын чиг үүргийг гүйцэтгэж байсан

өмнөх байгууллагын нэр тодотгол

Нийслэлийн Засаг даргын хэрэгжүүлэгч  агентлаг Нийслэлийн хөдөлмөр нийгмийн хамгааллын алба Монгол Улсын Засгийн газрын 2000 оны 185 тоот тогтоолоор 2001 оны 1 дүгээр сарын 02-ны өдөр анх байгуулагдсан.

Нийслэлийн Засаг даргын хэрэгжүүлэгч  агентлаг Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын газар дэргэдээ Хөдөлмөрийн биржтэй Монгол Улсын Засгийн газрын 2005 оны 01 сарын 19-ны 15 тоот  тогтоолоор 

Нийслэлийн Засаг даргын хэрэгжүүлэгч  агентлаг Нийслэлийн Халамжийн үйлчилгээний газар Монгол Улсын Засгийн газрын 2008 оны 68 дугаар тогтоолоор     

Нийслэлийн Засаг даргын хэрэгжүүлэгч агентлаг Нийслэлийн нийгмийн  халамж, үйлчилгээний газар Монгол Улсын Засгийн газрын 2012 оны 09  сарын 15-ны 32 тоот тогтоолоор тус тус өөрчлөгдөн зохион байгуулагдсан байна.

Гурав. Байгууллага анх байгуулагдсан, өөрчлөгдсөн,

зохион байгуулагдсан, татан буугдсан огноо

Нийслэлийн халамжийн үйлчилгээний газар нь анх Засгийн газрын 2000 оны 185 тоот тогтоолоор 2001 оны 1 дүгээр сарын 02-ны өдөр Нийслэлийн хөдөлмөр нийгмийн хамгааллын алба нэртэйгээр 8 орон тоотойгоор үйл ажиллагаагаа  явуулж эхлэсэн. Нийт 19 нэгжтэй дүүргүүдийн хөдөлмөр эрхлэлтийн алба,  халамж  үйлчилгээний төв, харьяа байгууллагын нийт 193 ажиллагсадтай  үйл ажиллагаагаа эхэлсэн.  Дүүргүүдийн хөдөлмөр эрхлэлтийн албадад хөдөлмөрийн улсын байцаагч, хөдөлмөрийн эрүүл ахуйн улсын байцаагчийн орон тоотойгоор ажиллаж байсан

Бүтэц орон тооны  хязгаар

Хэрэгжүүлэгч агентлаг, харьяа газрын нэр

Нэгжийн нэр

Орон тооны хязгаар

 

 Хөдөлмөр нийгмийн хамгааллын газар дэргэдээ хөдөлмөрийн биржтэй

-Хөдөлмөр, нийгмийн

 хамгааллын газар

-Хөдөлмөрийн бирж

 8 хүртэл хүнтэй

 Монгол Улсын Засгийн газраас “Их бүтээн байгуулалт – Шинэ ажлын байр нэмэгдүүлэх жил”, Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 2006 оны 9 дүгээр хуралдаанаас “Ажлын байр нэмэгдүүлэх, дэд бүтцийг хөгжүүлэх” жил болгон зарласантай холбогдуулан   Засгийн газрын болон Нийслэлийн Засаг даргын  үйл ажиллагааны хөтөлбөрт дэвшүүлсэн зорилт хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих идэвхитэй бодлого, хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг бүрэн хангах, ажилгүйдэл ядуурлыг  бууруулах нийгмийн халамжийн үйлчилгээний  чанар, хүртээмжийг нэмэгдүүлэхэд чиглэгдсэн арга хэмжээг үйл ажиллагааны төлөвлөгөө, гэрээнд тусган хэрэгжүүлж ажиллаж ирсэн.

Монгол Улсын Засгийн газрын 2008 оны 68 дугаар тогтоолоор  Нийслэлийн Халамжийн үйлчилгээний газар нэртэйгээр өөрчлөгдөн зохион байгуулагдсан

Бүтэц орон тооны  хязгаар

Хэрэгжүүлэгч агентлаг, харьяа газрын нэр

Нэгжийн нэр

Орон тооны хязгаар

 

 Халамжийн үйлчилгээний  газар

-Захиргаа, арга зүйн

 хэлтэс

-Халамжийн үйлчилгээний хэлтэс

 10 хүртэл хүнтэй Үүнээс дарга, орлогч дарга

Дарга Мэнддаваагийн Уламбаяр

            Ажиллаж байсан хугацаа: 2007оны 01 сарын 26-аас 2012 оны 10 сарын 01             

ХӨДӨЛМӨР ХАЛАМЖИЙН ҮЙЛЧИЛГЭЭНИЙ ГАЗАР

Зохион байгуулалтын бүтэц                                                        

         
       
 
     
   
 
           
     
   
 
     
 
 
     

 Нийгмийн халамжийн талаархи төрийн бодлого, Засгийн газар, Нийслэлийн засаг даргын үйл ажиллагааны хөтөлбөрт дэвшүүлсэн зорилтыг хэрэгжүүлэх, хууль тогтоомжийн биелэлтийг хангах, нийгмийн хамгааллыг сайжруулах идэвхитэй үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх зорилгоор ажиллаж байна.  Нийгмийн халамжийн бодлогыг иргэдэд түргэн шуурхай хүргэх зоилгоор нийгмийн халамжийн мэргэжилтэнүүдийг хороо бүрт бий болгож Нийслэлийн 152  хороо бүгд халамжийн мэргэжилтэнтэй болсон.  Улсын Их Хурлаас 2008 оны 1 сарын 15 нд Нийгмийн халамжийн багц хуулиудын нэмэлт өөрчлөлтийг баталсан. Энд “Нийгмийн халамжийн тухай”, “Ахмад настны нийгмийн халамжийн тухай”, Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний нийгмийн хамгааллын тухай”, “Эх хүүхдэд тэтгэмж олгох, хүүхэд гэр бүлд мөнгөн тусламж үзүүлэх тухай”, Монгол улсын баатар, хөдөлмөрийн баатар, ардын болон гавьяат цолтон ахмад настанд төрөөс олгох  нэмэгдлийн тухай хуульд өөрчлөлтүүд орсон.

Нийслэлийн нийгмийн халамж, үйлчилгээний газар

Нийгмийн 2012 оны 1 дүгээр сарын 19-ний өдөр  Нийгмийн халамжийн тухай хууль шинэчлэн найруулагдаж батлагдсан. Энэ хуулиар нийслэлийн халамжийн газрыг хуульчлан баталсанаар  Монгол Улсын Засгийн газрын 32 тоот тогтоолоор Нийслэлийн нийгмийн халамж, үйлчилгээний газар нэртэйгээр зохион байгуулагдсан.